اسطوخودوس
گیاه اسطوخودوس، معرفی جامع و کامل این گیاه دارویی

گیاه اسطوخودوس، معرفی جامع و کامل این گیاه دارویی

اسطوخودوس گل های خشک شده گیاه Lavandula Angustifolia Mill بوده که از خانواده نعناعیان(Lamiaceae) می باشد.گیاه اسطوخودوس دارای حداقل یک درصد اسانس در می باشد.

نام های اسطوخودوس

این گیاه را در لاتین Lavandula Angustifolia Mill ، Lavandula Spica L  و همچنین Lavandula Officinalis می نامند.

در زبان فارسی آن را اسطوخودوس یا اسطوقودوس می نامند.

در عربی به نام های هنان، خزمی، لونده و اصلیه معروف است.

در انگلیسی اسطوخودوس را به نام های Garden Lavender و Common Lavender می نامند.

در زبان آلمانی به این گیاه Breiter Lavendel می گویند.

در فرانسه نیز آن را Lavende & Aspic می نامند.

شکل ظاهری

گیاه اسطوخودس یا Lavandula Angustifolia Mill، گیاهی است کرکدار به شکل درختچه به ارتفاع ۱۰۰ سانتیمتر که گاهی ممکن است تا ارتفاع دو متر نیز رشد نماید.

برگ ها به طول ۲ تا ۴ سانتی متر بوده که در برخی موارد ممکن است به ۵ سانتی متر نیز برسد.این برگ ها نیزه ای شکل، دوکی یا کشیده که در زمان جوان بودن گیاه به دلیل وچود کرک ها به رنگ سفید دیده می شوند و به تدریج به رسنگ سبز تبدیل می شوند.

گل آذین گیاه اسطوخودوس خوشه ای و به طول ۲ تا ۸ سانتیمتر، برگک ها به تعداد ۳ تا ۸ عدد می باشد.گل آذین معمولا تخم مرغی، پهن و نوک تیز و براکته ها نیز معمولا وجود نداشته و یا در صورت وجود بسیار کوچک می باشد.گل آذین چرخه ای دارای ۶ تا ۱۰ گل، کاسه گل دارای۴ تا ۷ میلی متر طول و دارای ۱۳ رگه است.دندان های فوقانی دارای زائده قلب مانند وارونه در بخش انتهایی و جام گل به طول ۱۰ تا ۱۲ میلیمتر و ارغوانی می باشد.

گلدان اسطوخودوس
گلدان اسطوخودوس

اندام دارویی

گل ها بخش دارویی این گیاه را تشکیل می دهد.این گل ها به رنگ ارغانی روشن با سایه های ملایم بنفش و آبی ملایم می باشند.کاسه گل لوله ای شکل، دارای ۱۳ رگبرگ مشخص و منتهی به ۵ دندانه که یکی از دندانه ها بزرگتر از چهارتای دیگر است.

جام گل مرکب از دو لب(لب فوقانی دارای دو لب و لب تحتانی منقسم به سه لب) می باشد.پرچم ها چهار عدد و هر کدام دارای یک بساک است.

زمان جمع آوری

با توجه به این موضوع که بیشترین میزان مواد موثره در زمان گلدهی در گیاه وجود دارد، زمان جمع آور این گیاه در زمان گلدی یعنی در تابستان می باشد.

دامنه انتشار

گیاه اسطوخودوس بومی جنوب اروپا و شمال غربی اروپا می باشد و به صورت زینتی در آمریکای شمالی و برخی نقاط آمریکا کشت می شود.این گونه جزو گونه های بومی ایران نبوده ولی در برخی نقاط ایران از جمله مزرعه زرگیاه در فیروزآباد استان فارس کشت می شود.

مواد موثره گیاه اسطوخودوس

گیاه اسطوخودوس شامل ۱ تا ۳ درصد اسانس شامل منوترپن ها می باشد که مهمترین مواد متشکله آن عبارتند از لینالیل استات(Linalyl Acetate)بین۳۰ تا ۵۵درصد، لینالول(Linalool) بین ۲۰ تا ۳۵ درصد، بتااوسمین(B-Ocimene)، سینئول(Cineole)، کامفر(Camphor)، سزکوئی ترپن کاریوفیلن اکساید(Caryophyllene Oxide)، تانن(Tanen)، مشتقات رزمارینیک اسید، کومارین و فلاونوئید می باشد.

موارد مصرف

از اسطوخودوس به صورت خوراکی در درمان سردرد، میگرن، دردهای معدوی ناشی از ناراحتی های عصبی و حالات هیجانی، همچنین به عنوان آرامبخش و مسکن، ضد نفخ و صفراآور استفاده می شود.از گیاه اسطوخودوس به صورت موضعی در درمان دردهای روماتیسمی استفاده می شود.

همچنین از عصاره این گیاه در فرآورده های آرایشی و بهداشتی به عنوان معطر کننده استفاده می شود.

مقدار مصرف

به میزان ۱ تا ۳ گرم پودر گیاه اسطوخودوس به صورت دم کرده(دمنوش) در روز سه مرتبه استفاده شود.

موارد استعمال در پزشکی گذشته

در طب سنتی ایران از گیاه اسطوخودوس به عنوان داروی ارام بخش، ضد سرفه، ضد نفخ، مدر و ضد اسپاسم مورد استفاده قرار می گرفته است.

نشاء اسطوخودوس
نشاء اسطوخودوس

آثار فارماکولوژیکی

گیاه اسطوخودوس به علت درصد بالای اسانس دارای خاصیت بادشکن و آنتی سپتیک بوده بوده و همچنین به علت مشتقات کومارینی دارای خاصیت ضد انعقاد خوراکی بوده  و دارای خواص ضد ویتامین K می باشد.

روش های مختلف کنترل کمی،کیفی و شیمیایی

آزمایش خلوص

اسانس گیاه به روش تقطیر با بخار آب آستخراج و با استفاده از فاز ثابت سیلیکا ژل ۶۰G و فاز متحرک تولوئن – اتیل استات به کمک اسپری نمودن معرف وانیلین – سولفوریک اسید لکه های بزرگ آبی رنگ(Rf=0.75) مربوط به لینالیل استات، (Rf=0.3) مربوط به لینالول و (Rf=0.4) مربوط به سینئول ظاهر خواهد شد.

سنجش های مرغوبیت

میزان خاکستر تام

میزان خاکستر تام در گیاه اسطوخودوس تا حداکثر ۸ درصد مجاز بوده و به شما جهت دریافت مجوز های بسته کمک خواهد نمود.این شاخص در محصولات زرگیاه ۵.۱ درصد است.

میزان خاکستر غیرمحلول در اسید

حداکثر مجاز میزان خاکستر غیر محلول در اسید در گیاه اسطوخودوس به میزان ۲ درصد است.

تعیین مقدار اسانس

تعیین میزان اسانس در گیاه اسطوخودوس با استفاده از روش تقطیر با بخار آب انجام می شود.در این روش ۳۰ گرم از گیاه اسطوخودوس را در یک بالن  لیتری ریخته و ۵۰۰ میلی لیتر آب به آن اضافه می نماییم.آن را حرارت داده و به مدت ۴ ساعت و به میزان ۳ تا ۴ میلی لیتر در دقیقه عمل اسانس گیری را انجام می دهیم.برای تعیین حجم اسانس از گزیلول به عنوان حلال تعیین کننده حجم اسانس استفاده می شود.

تعیین مقدار لینالیل استات موجود در اسانس

میزان ۱ گرم اسانس گیاه را با ۳ میلی لیتر اتانل۹۰ درصد و ۲ میلی لیتر محلول فنل فتالئین(محلول ۱درصد دراتانل ۹۶) مخلوط و با محلول۰.۵ نرمال هیدروکسید پتاسیم اتانولی تا رنگ قرمز روشن تیتر کرده، بعد از اضافه نمودن ۱۰ میلی لیتر  هیدروکسید پتاسیم ۰.۵ نرمال اتانولی، حال نهایی را برای مدت یک ساعت در بن ماری رفلاکس نموده و پس از سرد سدن یک میلی لیتر محلول فن فتالئین اضافه و با اسید کلرید ریک ۰.۵ نرمال تیتر نموده، میزان مصرف محلول هیدروکسید پتاسیم ۰.۵ نرمال اتانولی در مرحله دوم تیتراسیون میزان غلظت لینالیل استات را مشخص می کند.

همچنین گاز کراماتوگرافی نیز یکی از روش های مناسب جهت تعیین مقدار مواد متشکله اسانس اسطوخودوس می باشد.

طرز نگهداری

گیاه اسطوخودوس را دوراز نور مستقیم و در ظروف سربسته غیر پلاستیکی استفاده نمایید.

اشتباهات

برخی از گیاهانی که به جای اسطوخودس استفاده می شوند در حالی که هیچ گونه خواص درمانی برای آنها ذکر نشده است عبارتند از:Nepeta Menthoides Boiss & Nepeta Glomerulosa L & Rosmarinus Officinalis L & Satachys Lavandulifulia L & Satachys Inflata L

نظرات کاربر
۰ (۰ رای)